درمان بدون دارو بیاشتهایی عصبی در افرادی که تمایلی به مصرف دارو ندارند یا به درمانهای دارویی پاسخ مناسبی نمیدهند، از دغدغههای مهم در حوزه رواندرمانی است. بیاشتهایی عصبی، اختلال روانی جدی است که با خودداری از غذا خوردن، ترس شدید از افزایش وزن و تصویر بدنی تحریفشده همراه است. این اختلال در دختران نوجوان شایع است و عواقب خطرناکی از جمله مرگ زودرس در سنین ۱۶ تا ۲۹ سالگی به همراه خواهد داشت.
در مبتلایان به بیاشتهایی عصبی، رویکردهای نوین با تنظیم مدارهای عصبی مرتبط با اضطراب، افسردگی و اختلال تصویر بدنی، به تدریج الگوهای فکری و رفتاری فرد را تغییر میدهند. این روشهای مدرن، علاوهبر کاهش علائم افسردگی در بهبود وضعیت اشتها نیز نقش مهمی دارد.
بی اشتهایی روانی چیست؟
بی اشتهایی روانی یا در اصطلاح تخصصی، آنورکسیا نروزا، نوعی اختلال روانی جدی است که تأثیرات آن به صورت علائم جسمی بروز پیدا میکند. عموم مردم گمان میکنند این بیماری فقط مربوط به تغذیه است اما جالب است بدانید که ریشه اصلی آن در ذهن و روان فرد قرار دارد.
در این وضعیت، فرد به دلایل روانشناختی از خوردن غذا امتناع میورزد و حتی با وجود کاهش وزن شدید، همچنان از چاق شدن میترسد. در واقع ذهن بیمار، او را از تغذیه سالم و خوردن وعدههای غذایی مناسب بازمیدارد. این وضعیت به سوءتغذیه شدید، ضعف بدنی و حتی عوارض خطرناکتر منجر خواهد شد.
علائم فیزیکی بیاشتهایی عصبی چیست؟
بیاشتهایی عصبی اثرات قابلتوجهی بر بدن فرد میگذارد و علائم فیزیکی آن بهتدریج شدت پیدا میکند.
- کاهش وزن شدید و پیوسته: حتی با وجود احساس گرسنگی، فرد همچنان وزن کم میکند.
- لاغری مفرط: بدن ظاهر نحیف و استخوانی پیدا میکند؛ طوری که استخوانها به وضوح دیده میشوند.
- قطع قاعدگی در زنان: یکی از نشانههای رایج در خانمها، توقف چرخه قاعدگی است.
- مشکلات قلبی: مانند ضربان نامنظم قلب، افت فشار خون و در موارد شدید، خطر نارسایی قلبی.
- اختلالات گوارشی: یبوست، نفخ، سوءهاضمه و حتی التهاب رودهها.
- ضعف عضلانی و خستگی شدید: ناشی از کمبود انرژی و تغذیه ناکافی.
- پوست خشک، مو و ناخن شکننده: به دلیل فقر مواد مغذی ضروری در بدن.
- حساسیت به سرما: حتی در هوای معتدل یا گرم، فرد احساس سرما میکند.
- سرگیجه و ضعف بدنی: به علت کاهش قند خون یا افت فشار.
- یبوست شدید: ناشی از مصرف پایین آب و فیبر در رژیم غذایی.
- اختلال در تنظیم دمای بدن: فرد به طور غیرعادی احساس گرما یا سرما دارد.
درمان بی اشتهایی عصبی با rTMS
مطالعات حاکی از آن است که در این بیماری، برخی از مدارهای مغزی بلاخص ناحیه اینسولا درگیر میشوند. یعنی بخشی از مغز که در پردازش طعم غذا، ادراک بدن و ارتباط با سیستم پاداش نقش کلیدی دارد. روش rTMS با هدف قرار دادن این مدارها، فعالیت آنها را تعدیل میکند.
در طول درمان با rTMS فعالیت آمیگدال کاهش یافته و منجر به کم شدن اضطراب و برانگیختگیهای عاطفی و استرس میشود. بیماران بهجای اجتناب از غذا، تمایل بیشتری به خوردن غذاهای پرکالری و خوشمزه پیدا میکنند.
rTMS به مرور، الگوهای تصمیمگیری غذایی را در افراد تغییر داده و آنها را از رژیمهای محدودکننده دور میسازد. در این روش:
پزشک یک سیمپیچ الکترومغناطیسی را روی سر بیمار در ناحیهای از پیش تعیینشده قرار میدهد. دستگاه، پالسهای مغناطیسی قدرتمند و بدون درد ارسال میکند که حدود ۲ تا ۳ سانتیمتر به عمق مغز نفوذ دارند. این پالسها یک جریان الکتریکی ضعیف ایجاد میکنند که فعالیت نواحی خاصی از مغز را افزایش یا کاهش میدهد. بیمار در طول جلسه کاملا هوشیار است، نیاز به آرامبخش ندارد و بلافاصله میتواند به فعالیتهای روزمره خود بازگردد.
جلسات rTMS:
- روزانه انجام میشوند
- مدت زمان هر جلسه حدود ۲۰ تا ۳۰ دقیقه است
- دوره درمان بین ۳ تا ۶ هفته طول میکشد
مزایای درمان بدون دارو بی اشتهایی عصبیبا دستگاه rTMS
درمان کماشتهایی عصبی با دستگاه آر تی ام اس به دلیل ویژگیهای منحصر بهفرد خود، مورد توجه بسیاری از متخصصان و بیماران قرار گرفته است.
- بدون عوارض جانبی رایج داروها: برخلاف بسیاری از درمانهای دارویی، روش rTMS باعث خوابآلودگی، افزایش وزن، تهوع یا بیحالی نمیشود.
- کاملا بدون درد: بیمار در طول درمان هیچ دردی را احساس نمیکند حتی زمانی که سنسورها روی سر قرار میگیرند یا برداشته میشوند.
- غیرتهاجمی و ایمن: این روش بدون بیهوشی، جراحی یا تزریق انجام میشود و تا کنون هیچ موردی از خطر جانی یا مرگ ناشی از آن گزارش نشده است.
- کاهش استرس و اضطراب: به دلیل فضای آرام و بدون درد درمان، فرد تجربهای بدون فشار روانی خواهد داشت.
- تأثیرگذاری سریع: بسیاری از بیماران در مدت زمان کوتاهی شاهد بهبود در علائم خود هستند.
- ماندگاری بالا: اثرات درمان با rTMS برای مدت طولانی باقی میماند البته به شرطی که جلسات درمانی بهصورت منظم و مستمر پیگیری شوند.
- روش درمانی سرپایی: نیازی به بستری شدن یا استراحت طولانی مدت در خانه نیست؛ افراد پس از هر جلسه میتوانند زندگی روتین خود را داشته باشند.
- مناسب اختلالات دیگر: این روش نه تنها برای درمان بیاشتهایی عصبی بلکه برای افسردگی و سایر اختلالات روانی نیز کاربرد دارد.
درمان بدون دارو بی اشتهایی عصبی با استفاده از دستگاه تیدیسیاس
دستگاه tDCS با استفاده از جریان ضعیف الکتریکی که از طریق الکترودهایی روی پوست سر منتقل میشود، فعالیت سلولهای عصبی را در نواحی خاصی از مغز تنظیم میکند. در بیاشتهایی عصبی، یکی از اهداف اصلی، اصلاح عملکرد نواحی مغزی مرتبط با تصمیمگیری، انگیزه، درک تصویر بدن و کنترل تکانهها است. یعنی، نواحی مانند قشر پیشپیشانی که در احساس گرسنگی، خودکنترلی و تنظیم هیجانات نقش دارند. دستگاه تیدیسیاس با تحریک این بخشها در بازگرداندن تعادل به عملکرد مغز افراد مبتلا به بیاشتهایی عصبی مؤثر واقع میشود.
درمان با tDCS در چندین جلسه درمانی بهصورت منظم انجام میگیرد و هر جلسه بین ۲۰ تا ۳۰ دقیقه طول میکشد. با توجه به اینکه این روش نیاز به جراحی یا مصرف دارو ندارد، عوارض جانبی بسیار کمی داشته و برای بسیاری از بیماران، ایمن و امیدوارکننده است. شایعترین عوارض مانند احساس سوزنسوزن شدن در محل قرارگیری الکترودها یا سردرد کوتاهمدت موقتی و خفیف هستند. مزایای درمان بیاشتهایی عصبی با تیدیسیاس:
کاهش افکار وسواسی درباره غذا، وزن و تصویر بدن
- بهتر شدن خلق و کاهش اضطراب و افسردگی
- افزایش انگیزه برای غذا خوردن و مشارکت در درمان
- بهبود انعطافپذیری شناختی و توانایی تصمیمگیری درست
راهکارهای درمان بیاشتهایی عصبی بدون دارو در افراد بزرگسال
درمان بیاشتهایی عصبی در بزرگسالان مستلزم رویکردی چندجانبه است که هم جنبههای جسمی و هم روانی این اختلال را در بر میگیرد.
مشاوره تغذیه: پایههای اصلی درمان، آموزش تغذیهای به فرد مبتلا است. بسیاری از بیماران باورهای نادرستی درباره غذا دارند که منجر به رفتارهای ناسالم غذایی میشود. مشاوره تغذیه به آنها کمک میکند تا با ایجاد عادات درست، برنامه غذایی متعادل و منظم داشته باشند و دیدگاه سالمتری نسبت به تغذیه پیدا کنند.
رواندرمانی: بر شناسایی و اصلاح باورهای منفی درباره غذا، وزن و تصویر بدن تمرکز دارد. رواندرمانی به بزرگسالان مبتلا امکان میدهد تا افکار مخرب خود را شناسایی کرده، احساسات منفی را مدیریت نموده و مهارتهای مقابلهای مؤثری برای مواجهه با اضطراب و وسواسهای مرتبط با غذا کسب کنند.
رویکردهای مکمل دردرمان بدون دارو بی اشتهایی عصبی بزرگسالان با طب سنتی
در طب سنتی، برای کمک به درمان بیاشتهایی عصبی در بزرگسالان، از روشهایی مانند داروهای گیاهی، طبسوزنی و ماساژدرمانی استفاده میشود. این روشها با هدف تحریک اشتها، بهبود عملکرد گوارش و ایجاد آرامش روانی انجام میگیرند.
| داروهای گیاهی | گیاهان دارویی مانند رازیانه، بابونه و زنیان برای تقویت اشتها و تسهیل فرآیند هضم مفید هستند. استفاده از دمنوشهای طبیعی نیز در بهبود عملکرد معده و کاهش نفخ مؤثر است. |
| طب سوزنی: | این روش با تحریک نقاط خاصی از بدن در کاهش اضطراب، بهبود خواب و تنظیم اشتها نقش مهمی دارد. طبسوزنی با متعادلسازی انرژی بدن به تعادل روحی بیمار کمک میکند. |
|
ماساژدرمانی: |
استفاده از روغنهای گرم و ماساژ آرام موجب کاهش تنشهای عصبی و افزایش آرامش ذهنی میشود که در افراد مبتلا به بیاشتهایی عصبی اهمیت بسیار زیادی دارد. |
درمان بیاشتهایی کودکان با چند راهکار ساده و کاربردی
بیاشتهایی در کودکان منجر به کاهش رشد، ضعف سیستم ایمنی و حتی مشکلات روانی در کودک میشود. یکی از عوامل پنهانی کاهش اشتها در کودکان، استفاده از گوشی، تبلت و تماشای تلویزیون هنگام غذا خوردن است. این وسایل تمرکز کودک را از غذا منحرف کرده و موجب میشوند حس گرسنگی یا سیری خود را بهدرستی درک نکند. اولین قدم، حذف حواسپرتیها از میز غذاست. والدین نیز باید با کنار گذاشتن موبایل، الگوی مناسبی برای فرزندان خود باشند.
حجم غذای متناسب با سن کودک انتخاب کنید
گاهی آنچه بهعنوان بیاشتهایی به نظر میرسد، در واقع فشار غیرمنطقی والدین برای خوردن حجم زیادی غذاست. کودکان به غذای کمتری نسبت به بزرگسالان نیاز دارند. بنابراین، بشقاب کودک را با مقدار کمی غذا شروع کنید و اگر میل داشت، دوباره برایش بکشید.
۳زمان مناسب برای وعدههای غذایی
خوردن غذا در زمانی که کودک خسته یا خوابآلود است، اشتهای او را کاهش میدهد. فاصلهی زمانی مناسب بین غذا خوردن و خواب را رعایت نموده و وعدههای غذایی را طوری تنظیم کنید که کودک سرحال و هوشیار باشد.
از فشار و تنش هنگام غذا خوردن پرهیز کنید
مهمترین نکته این است که غذا خوردن نباید به یک نبرد تبدیل شود. اجبار، تهدید یا سرزنش کردن کودک اصلا کمکی نمیکند و چه بسا باعث تنفر از غذا و افزایش مقاومت کودک میشود. بهتر است فضا را آرام، شاد و بدون تنش نگه دارید.
مواد غذایی اشتهاآور را به رژیم غذایی اضافه کنید
با مشورت پزشک میتوانید از برخی خوراکیهای مقوی و اشتهاآور در برنامه غذایی کودک استفاده کنید:
شیر و فرآوردههای لبنی سرشار از کلسیم، پروتئین و انرژی هستند
مغزها و آجیلها مثل بادام و گردو برای افزایش انرژی و تقویت اشتها مفید است.
ویتامین C موجود در پرتقال و لیمو در بهبود اشتها و جذب آهن نقش دارند.
گوشت سفید و تخممرغ منابع غنی از پروتئین هستند و برای رشد عضلانی کودک تاثیر قابل توجهی دارند.
خانواده درمانی و درمان فردی برای بهبود بیاشتهایی عصبی
رواندرمانی، رویکرد اصلی در درمان بیاشتهایی عصبی به حساب میاید و بسته به سن بیمار، شدت بیماری و شرایط خانوادگی، نوع مداخله متفاوت خواهد بود.
خانوادهدرمانی
برای نوجوانان مبتلا به بیاشتهایی عصبی، موثرترین درمان مبتنی بر شواهد به شمار میرود. در این نوع درمان، والدین نقش فعالی در فرایند بهبودی فرزند خود ایفا میکنند. هدف اصلی، بازگرداندن تغذیه مناسب و افزایش وزن در نوجوان است تا زمانیکه او بتواند خود تصمیمات سالمتری درباره غذا و سلامتی بگیرد. این مداخله هم برای ترمیم فیزیکی مفید است و هم زمینهای برای بازسازی روابط خانوادگی و حمایت عاطفی فراهم میآورد.
درمان فردی
برای بزرگسالان، درمان شناختی-رفتاری بهویژه نسخه تقویتشده آن (CBT-E)، اثربخشی بالایی دارد. این روش دو هدف اصلی را دنبال میکند:
- نخست، عادیسازی رفتارهای غذایی برای کمک به افزایش تدریجی وزن
- دوم، شناسایی و اصلاح باورها و افکار تحریفشدهای که منجر به محدودیت غذایی میشوند.
سخن پایانی
بیاشتهایی عصبی از پیچیدهترین و خطرناکترین اختلالات روانی مرتبط با تغذیه است که سلامت جسمی و روانی فرد را بهشدت تهدید میکند. افرادی که به این اختلال مبتلا هستند، به شکل وسواسگونهای در تلاشند تا وزن خود را پایین نگه دارند، حتی اگر از لحاظ علمی در محدوده وزن کم یا حتی بحرانی قرار داشته باشند. این کاهش وزن افراطی از طریق نخوردن غذای کافی، ورزش بیشازحد یا هر دو انجام میشود.
یکی از ویژگیهای اصلی این اختلال، درک اشتباه از تصویر بدن است. فرد مبتلا اغلب خود را چاق تصور میکند، در حالیکه وزنش بسیار پایینتر از حد طبیعی است. این اختلال بر ظاهر فیزیکی فرد تأثیر گذاشته و تمام ابعاد زندگی روزمره وی را مختل میکند.
بیاشتهایی عصبی ممکن است هر فردی، مردان و زنان، کودکان و بزرگسالان را درگیر کند. با این وجود، زنان جوان و نوجوانان در اواسط نوجوانی، بیشتر در معرض ابتلا هستند. عوامل روانی، فرهنگی، اجتماعی و حتی ژنتیکی در بروز این اختلال نقش مهمی دارند.
سوالات متداول
بیاشتهایی عصبی یا آنورکسیا چه نوع اختلالی است؟
بیاشتهایی عصبی، اختلال تغذیه است که در آن فرد به شدت از افزایش وزن میترسد و حتی با وجود لاغری شدید، همچنان خود را چاق میبیند. این اختلال اغلب با کاهش افراطی غذا، استفراغ عمدی، مصرف ملینها و ورزشهای شدید همراه است.
چه کسانی بیشتر در معرض ابتلا به بیاشتهایی عصبی هستند؟
این بیماری در میان خانمها، بهخصوص نوجوانان و جوانان، شایعتر است. افرادی که به ظاهر و وزن خود حساسیت شدید دارند یا درگیر فشارهای اجتماعی و ذهنی هستند، بیشتر در معرض این اختلال قرار میگیرند.
چرا تشخیص بیاشتهایی عصبی دشوار است؟
بسیاری از مبتلایان ظاهر لاغر شدیدی ندارند و علائم خود را پنهان میکنند. آنها ممکن است تغذیه نامناسب، کاهش وزن یا مشکلات جسمی خود را انکار نموده و در نتیجه تشخیص بیماری دشوارتر میشود.
بیاشتهایی عصبی چه خطراتی برای سلامتی دارد؟
این اختلال به سوءتغذیه، ضعف عمومی، اختلالات هورمونی، پوکی استخوان، اختلال قاعدگی، کاهش عملکرد اندامهای داخلی و حتی مرگ منجر میشود.
چگونه میتوان بیاشتهایی عصبی را درمان کرد؟
مراجعه به رواندرمانگر، مشاور تغذیه و روانپزشک ضروری است. درمان اغلب شامل رواندرمانی مانند درمان شناختی رفتاری یا خانوادهدرمانی، بازسازی تغذیهای و در صورت نیاز، دارودرمانی است.