گاهی والدین با تمام عشق و نیت خیر وارد مسیر تربیت کودک بیشفعال میشوند اما در عمل احساس میکنند هر چه بیشتر تلاش میکنند، چالشها شدیدتر میشود. بسیاری از خانوادههایی که به مرکز درامنهزاکری مراجعه میکنند، تجربه مشابهی دارند؛ انرژی بالای کودک، واکنشهای ناگهانی، مقاومت در برابر قوانین و دشواری تمرکز باعث میشود والدین تصور کنند روششان درست پیش نمیرود. همینجا نقطهای است که آگاهی میتواند سرنوشت تربیت را تغییر دهد. چون بخش بزرگی از مشکلات، نتیجه رفتارهای اشتباهی است که والدین ناخواسته انجام میدهند و اگر این رفتارها اصلاح شود، مسیر زندگی کودک آرامتر و قابل پیشبینیتر خواهد شد. موضوع این مقاله دقیقا بررسی همین خطاهای رایج است؛ اشتباهاتی که به ظاهر کوچکاند اما تاثیر عمیقی بر رشد هیجانی و رفتاری کودک دارند و شناخت آنها میتواند رابطه والد–کودک را متحول کند.
۱. تصور اینکه کودک «عمداً» بیتوجه یا بیقرار است
یکی از اشتباهات بسیار شایع این است که والدین رفتار کودک را نوعی لجبازی یا بیاحترامی میبینند. در حالی که در اغلب موارد ریشه رفتارها در ساختار عصبی و سیستم توجه کودک است. کودک بیش فعال معمولا برای ثابت نگهداشتن تمرکز بیش از حد انرژی مصرف میکند و همین باعث میشود سریع از کنترل خارج شود. بر اساس بررسیهای انجامشده در یکی از پژوهشهای سال ۲۰۲۲، بیش از ۶۵ درصد والدین در ماههای ابتدایی تشخیص، رفتار را «عمدی» تصور میکنند و همین سوءبرداشت باعث افزایش تنش در خانه میشود. وقتی والدین این برداشت را کنار میگذارند و رفتار را از زاویه عملکرد مغز میبینند، کودک امنیت بیشتری را تجربه میکند.
۲. انتظار بیش از حد از کودک
گاهی والدین توقع دارند کودک مثل سایر همسالانش تکالیف را مرتب و بدون تذکر انجام دهد، مدت طولانی بنشیند یا در موقعیتهای اجتماعی آرام رفتار کند. این الگو فشار زیادی ایجاد میکند. مقایسه هم بیاثر نیست؛ وقتی کودک مدام میشنود «ببین دوستت چهقدر آرام است»، احساس نقص پیدا میکند. در مطالعهای در آمریکا گزارش شده است که کودکان ADHD حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد کندتر از سن واقعی خود در تنظیم هیجان رشد میکنند. شناخت این فاصله رشدی و تطبیق توقعات به کاهش فشار ذهنی کودک کمک زیادی میکند. در این بخش، بسیاری از والدین ناخواسته وارد همان گروهی میشوند که تحت عنوان اشتباهات والدین در برخورد با کودک بیشفعال شناخته میشود.
۳. واکنشهای هیجانی شدید و انتقادهای مکرر
والدین گاهی از شدت خستگی، ناخواسته با صدای بلند واکنش نشان میدهند یا رفتار کودک را با جملاتی مثل «چرا دوباره خراب کردی؟» نقد میکنند. این واکنشها معمولا نتیجه استیصال است نه بیمهری. اما کودک بیشفعال نسبت به هیجانهای منفی بسیار حساستر است. در گزارش یکی از کلینیکهای اروپایی آمده است که کودکان ADHD حدود سه برابر بیشتر از سایر کودکان به لحن تند واکنش نشان میدهند و احتمال بدرفتاری یا قهر کردنشان افزایش مییابد. ایجاد یک مرز آرام اما قاطع، رفتار را بهتر تنظیم میکند و از درگیریهای پیدرپی جلوگیری میکند.
۴. نداشتن برنامه روزانه روشن و قابل پیشبینی
کودکان بیشفعال در محیطهای بدون ساختار معمولا دچار درهمریختگی رفتاری میشوند. برنامه روزانه باید مثل نقشهای ساده و ثابت باشد: زمان خواب، ساعت تکالیف، زمان بازی، استراحت و حتی نوع بازی بهتر است قابل پیشبینی باشد. در یک بررسی داخلی که در سال ۱۴۰۱ روی ۲۵۰ کودک انجام شد، کودکانی که برنامه روزانه مشخص داشتند حدود ۴۷ درصد رفتارهای تکانشی کمتر از گروه بدون برنامه نشان دادند. نظم محیط به کودک کمک میکند انرژیاش را در مسیر بهتری هدایت کند. این قسمت یکی از مهمترین عناصر در تربیت کودک بیشفعال است.
۵. استفاده از تنبیههای شدید یا طولانی
تنبیههای طولانی، تهدید، محروم کردنهای مکرر یا جملات منفی معمولا نتیجه عکس میدهد. در کودکان بیشفعال، تنبیه نهتنها باعث اصلاح رفتار نمیشود بلکه هیجان کودک را افزایش میدهد و احتمال رفتارهای ناگهانی بیشتر میشود. در یکی از گزارشهای آموزشی، ذکر شده که کودکان ADHD پس از هر تنبیه شدید، بهطور میانگین ۲۰ تا ۳۰ دقیقه رفتارهای بدتری نشان میدهند. دلیلش ساده است: کودک تحت فشار هیجانی توان کنترل تکانشگری خود را از دست میدهد. والدین باید روشهای جایگزین مانند توضیح کوتاه و اجرای پیامد منطقی را جایگزین کنند.
۶. ندادن فرصت به کودک برای تخلیه انرژی
اگر کودک نتواند انرژی اضافی خود را تخلیه کند، معمولا در خانه بیقرار، در کلاس درس حواسپرت و در روابط اجتماعی پرتنش میشود. فعالیت بدنی برای کودکان ADHD تنها «ورزش» نیست؛ بلکه بخشی از درمان رفتاری است. طبق آمار منتشر شده در سال ۲۰۲۳، کودکانی که حداقل ۳۰ دقیقه فعالیت هوازی روزانه داشتهاند، ۲۵ درصد بهبود در مهارتهای توجه و کاهش تکانشگری نشان دادهاند. والدین گاهی با هدف ایجاد آرامش، از کودک میخواهند بیشتر بنشیند یا بازیهای پرتحرک را محدود میکنند؛ در حالیکه این کار تنش او را بیشتر میکند.
۷. صحبتهای طولانی و توضیحهای پیچیده
کودک بیشفعال در دریافت پیامهای طولانی دچار نوسان توجه میشود. اگر دستور یا توضیح بیش از چند جمله باشد، فقط بخشهایی از آن را میشنود. در بسیاری خانوادهها، والدین برای توضیح یک رفتار درست بیش از حد صحبت میکنند و در نهایت توقع دارند کودک همه نکات را اجرا کند. تجربه مراکز رفتاردرمانی نشان میدهد که دستورهای کوتاه و مرحلهبهمرحله بهتر عمل میکند. یک جمله ساده مثل «اول کفشهایت را در بیاور، بعد سراغ بازی برو» تاثیر بیشتری دارد تا توضیحات طولانی درباره نظم، اهمیت تمیزی و قوانین خانه.
۸. تلاش برای کنترل کامل رفتار در همه موقعیتها
بعضی والدین تصور میکنند اگر رفتار کودک در خانه یا مدرسه «بینقص» نباشد، یعنی تربیت درست انجام نشده. این دیدگاه باعث حساسیت بیشازحد میشود. کودک بیشفعال معمولا در سه تا پنج موقعیت روزانه رفتار پرتنش نشان میدهد و این کاملا طبیعی است. تلاش برای مهار همه رفتارها، کودک را وارد چرخهای از تنش میکند. بسیاری از آموزگاران نیز گزارش میکنند که والدینی که خواهان کنترل ۱۰۰ درصدیاند، معمولا با استرس بیشتری مواجه میشوند و رابطه والدین با مدرسه هم پیچیدهتر میشود.
۹. نادیده گرفتن تواناییها و تمرکز صرف بر خطاها
کودک بیشفعال معمولا روزانه چندین اشتباه کوچک میکند: چیزی میافتد، حرفی را نیمهکاره میزند، تکلیف ناقص مینویسد یا بهسرعت هیجانی میشود. والدین در این شرایط ناخواسته تمرکزشان را روی اشتباهات میگذارند. در حالیکه کودک نیاز دارد موفقیتهای کوچک او دیده شود تا انگیزه ادامه مسیر پیدا کند. یک بررسی در سال ۲۰۱۹ نشان داد کودکانی که روزانه حداقل دو بازخورد مثبت دریافت میکنند، ۱۸ درصد کاهش رفتارهای مشکلزا را تجربه میکنند. این موضوع کاملا طبیعی است؛ وقتی کودک احساس ارزشمندی کند، هیجانش پایدارتر میشود.
۱۰. کمک نکردن به کودک برای شناخت احساساتش
کودکان بیشفعال اغلب نمیتوانند نام احساساتشان را درست بیان کنند. گاهی خشم، ترس یا هیجان را به یک شکل نشان میدهند. والدینی که تنها روی رفتار تمرکز میکنند و به هیجان پشت آن توجه ندارند، معمولا در مدیریت بحران با مشکل روبهرو میشوند. کودک باید یاد بگیرد احساسات مختلف را تشخیص دهد و بداند برای هر احساس چه رفتاری مناسب است. این مهارت در آینده از بروز بسیاری از مشکلات مدرسه و روابط اجتماعی جلوگیری میکند. در همین بخش است که بسیاری از خانوادهها با موضوعاتی مانند رفتار والدین با کودک بیشفعال دچار سردرگمی میشوند و نیاز به آموزش
هدفمند پیدا میکنند.
دلایل دیگری از برخورد اشتباه با کودک بیش فعال
نادیده گرفتن نقش تغذیه بر رفتار
در سالهای اخیر پژوهشهای متعددی منتشر شده که نشان میدهد برخی مواد غذایی میتوانند شدت بیقراری را افزایش دهند. مصرف قندهای ساده، نوشابه، شیرینیهای رنگی، اسنکهای پر افزودنی و برخی طعمدهندهها، در کودکان بیشفعال تغییرات هیجانی ایجاد میکند. والدین معمولا تصور میکنند تغذیه تنها بر رشد جسمی اثر دارد اما بسیاری از خانوادهها گزارش کردهاند که با حذف برخی خوراکیها، رفتار کودک طی یک تا دو هفته آرامتر شده است. در این بخش، خانوادهها گاهی دچار همان مسیری میشوند که زیر عنوان اشتباهات والدین ADHD مطرح میشود؛ یعنی نادیده گرفتن عواملی که حتی کوچک اما تاثیرگذارند.
دریافت نکردن کمک تخصصی
برخی والدین فکر میکنند که با بزرگتر شدن کودک، علائم خودبهخود کمتر میشود؛ در حالیکه نبود مداخله تخصصی، مشکلات مدرسه را تشدید میکند. بسیاری از کودکانی که در سالهای ابتدایی تحصیل از مداخله رفتاری برخوردار نشدهاند، در سالهای بعد با افت تحصیلی یا مشکلات اجتماعی روبهرو شدهاند. تصمیم والدین برای استفاده از خدمات مراکز توانبخشی نقش تعیینکنندهای دارد. این موضوع بهتنهایی نشان میدهد که بخشی از موقعیتهای دشوار کودکان ناشی از تأخیر در اقدام متخصصی است نه خودِ کودک. والدین باید بدانند مراجعه به مرجع معتبر، مسیر تربیت را قابل پیشبینیتر میکند.
ناآگاهی از نیازهای یادگیری
کودکان بیشفعال ممکن است علاوهبر چالش تمرکز، نشانههایی از اختلال یادگیری داشته باشند. اما بسیاری والدین این نشانهها را نوعی بیعلاقگی تعبیر میکنند. در حالیکه کودکی که خواندن یا نوشتن را سخت یاد میگیرد، معمولا با اضطراب بیشتری وارد مدرسه میشود. یک بررسی آموزشی، ذکر شده بیش از ۴۰ درصد کودکان بیشفعال همراه با مشکلات یادگیری هستند. استفاده از روش هایی برای درمان اختلال یادگیری بدون دارو اهمیت پیدا میکند چون کودک فرصت دارد در محیط امن تواناییهایش را بازیابی کند و احساس شکست کاهش مییابد.
بررسی نکردن الگوهای خواب و استراحت
کمخوابی عامل محرک رفتارهای تکانشی است. بسیاری والدین گزارش میکنند که کودک در روزهای کمخوابی بدخلقتر و بیقرارتر است. ساعت خواب کودک بیشفعال باید نظم ثابت داشته باشد. بر اساس آمار سال ۲۰۲۱، کودکانی که کمتر از ۹ ساعت خواب شبانه دارند، ۲۸ درصد علائم بیقراری بیشتری نسبت به گروه خواب کافی نشان میدهند. تنظیم خواب گاهی از اصلاحات رفتاری هم سریعتر نتیجه میدهد. والدین باید بدانند خواب ناکافی شبیه بنزین روی آتش تکانشگری عمل میکند.
بیتوجهی به روشهای آرامسازی
بسیاری والدین روشهای آرامسازی را جدی نمیگیرند. در حالیکه تمرینهای ساده تنفس، چند دقیقه فشار عمیق روی شانهها یا حتی یک دقیقه مکث میتواند رفتار کودک را تغییر دهد. در بعضی موارد، کودک نیاز دارد قبل از شروع تکلیف، بدنیاش آرام شود تا مغز توان پردازش پیدا کند. این بخش از تربیت شبیه ساختن یک زیرساخت ذهنی است؛ کودک یاد میگیرد قبل از هیجان، مکث کند. این دقیقا نقطه مقابل همان اشتباهات رایج در تربیت کودک بیشفعال است که والدین تنها به رفتار میپردازند، نه به تنظیم هیجان.
نادیده گرفتن نکات ارتباطی
کودکان بیشفعال به ارتباط روشن نیاز دارند؛ جملات مبهم مثل «مواظب باش» یا «عصبانیم نکن» تاثیری ندارند. بهتر است والدین به شکل مشخص رفتار را توضیح دهند؛ مثلا «وقتی وارد خانه میشوی، کفشهایت را کنار در بگذار». ارتباط غیرمستقیم باعث میشود کودک نتواند پیام اصلی را دریافت کند و والدین ناخواسته وارد چرخه تکرار و تنش شوند. این الگوی ارتباطی درست نقطه مقابل رفتار صحیح با کودک بیشفعال است.
تفسیر نکردن علت رفتار
گاهی کودک نمیتواند بگوید چرا بیقرار است. ممکن است گرسنه باشد، شاید تکلیف برایش سخت است، ممکن است صداهای محیطی او را اذیت کرده باشد. والدینی که تنها پیامد را میبینند و علت را بررسی نمیکنند، معمولا با رفتارهای انفجاری بیشتری مواجه میشوند. وقتی والدین علت را بیابند، یاد میگیرند چگونه بدون فشار و تنش به کودک کمک کنند. این مسئله بخش مهمی از کنترل رفتار کودک بیشفعال است.
حمایت نکردن از کودک در موقعیتهای اجتماعی
کودک بیشفعال ممکن است در جمع، زودتر هیجانی شود یا حرف دیگران را قطع کند. والدینی که در جمع او را خجالتزده میکنند یا با جملات منفی سرزنش میکنند، ناخواسته عزتنفس او را کاهش میدهند. کودک نیاز دارد والد کنارش باشد، نه مقابلش. وقتی والدین پیش از حضور در جمع برنامه مشترک میریزند، رفتار کودک قابل پیشبینیتر میشود. این حمایت تدریجی، کودک را برای سالهای مدرسه آماده میکند.
اطلاعات نادرست درباره درمان
یکی از اشتباهات والدین این است که تنها یک مدل درمان را درست میدانند و سایر روشها را نمیپذیرند. در حالیکه درمان ترکیبی – شامل آموزش والد، تمرینهای رفتاردرمانی و برنامههای توانبخشی – موثرترین روش در گزارشهای بالینی بوده است. برخلاف تصور عمومی، همه کودکان نیاز به دارو ندارند. در بسیاری مراکز، برنامههای جامع رفتاردرمانی توانستهاند علائم را تعدیل کنند. اینجا والدین وارد همان مسیری میشوند که به عنوان درمان بیش فعالی بهصورت علمی مطرح است؛ یعنی مجموعهای از اقدامات پیوسته نه یک راهحل سریع.
انتخاب نکردن مرکز معتبر
در نهایت، بخشی از چالش خانوادهها به دلیل انتخاب مرکز نامناسب است. وقتی کودک آموزش درست نبیند یا برنامه درمانی با نیازهای او هماهنگ نباشد، والدین تصور میکنند کودک پیشرفتی ندارد. انتخاب بهترین مرکز اختلال یادگیری و همین طور بهترین مرکز بیش فعالی نقش مهمی در آینده تحصیلی و رفتاری کودک دارد. گاهی تنها تفاوت میان آشفتگی و آرامش کودک، انتخاب محیطی است که تخصص واقعی ارائه دهد.
نتیجهگیری
والدین با شناخت ریشههای رفتاری، اصلاح چند عادت تربیتی و دریافت حمایت تخصصی میتوانند مسیر رشد کودک را آرامتر، قابلپیشبینیتر و امنتر کنند. بسیاری از رفتارهایی که مشکل به نظر میرسند، قابل مدیریت هستند اگر والدین راه درست را بشناسند و همراهی مداوم داشته باشند. مجموعه درامنهزاکری سالهاست که خانوادهها را در این مسیر همراهی میکند و تجربه نشان داده آگاهی والدین مهمترین ابزار برای شکلگیری آرامش کودک است.